İçeriğe geç
İDA Psikoloji · Eğitim

Çocuğunuzla özel oyun saati: evde 30 dakikada neler değişir?

Filial terapinin temelindeki özel oyun saati, haftada bir kez yapılan ve oyunu çocuğun yönettiği 30 dakikalık bir buluşma. Bu yazıda nereden geldiğini, evde nasıl kurulduğunu ve araştırmaların ne söylediğini anlattık.

Çocuğunuzla özel oyun saati: evde 30 dakikada neler değişir?

Özel oyun saati, ebeveynin haftada bir kez, genellikle 30 dakika boyunca yalnızca tek bir çocuğuyla oynadığı ve oyunu tamamen çocuğun yönettiği bir buluşmadır. Ebeveyn bu sürede öğretmez, soru sormaz, yönlendirmez; çocuğun oyununu dikkatle izler, ne yaptığını ve ne hissettiğini sözle yansıtır, gerektiğinde birkaç net sınır koyar. Filial terapinin ve onun yaygın bir biçimi olan Çocuk-Ebeveyn İlişki Terapisi'nin (Child-Parent Relationship Therapy, CPRT) merkezinde bu yarım saat vardır.

Peki bu 30 dakikada ne değişir? Modelin geliştiricileri hedefi, ebeveyn ile çocuk arasındaki bağı güçlendirmek, çocuğun kendini kabul edilmiş ve anlaşılmış hissetmesine alan açmak olarak tanımlıyor. Araştırmalar özellikle rehberli programlarda çocukların davranış sorunlarında ve ebeveynlerin stresinde azalma bildiriyor. Ancak bu bulgular bir eğitim ve geri bildirim sürecinin sonuçlarıdır; tek başına uygulanan birkaç oyun saatinin aynı sonucu vereceği söylenemez. Aşağıda yöntemi, evde nasıl kurulduğunu ve sınırlarını sırayla anlattık.

Filial terapi nedir, özel oyun saati nereden geliyor?

Filial terapi, 1960'ların başında Bernard ve Louise Guerney tarafından geliştirildi. Çıkış noktası, çocuklara yönelik ruh sağlığı hizmetlerine olan ihtiyacın karşılanamamasıydı. Guerney'ler, Virginia Axline'ın çocuk merkezli oyun terapisinden etkilenerek şu soruyu sordu: Çocuk için en önemli kişi ebeveyn olduğuna göre, oyun terapisinin temel becerileri ebeveyne öğretilebilir mi?

1980'lerde Garry Landreth bu yaklaşımı 10 oturumluk yoğun bir eğitim modeline dönüştürdü. Landreth ve Sue Bratton daha sonra modeli CPRT adıyla bir el kitabına bağladı; kitabın ikinci baskısı 2020'de yayımlandı. Kuzey Teksas Üniversitesi Oyun Terapisi Merkezi'ne göre CPRT 3 ile 8 yaş arası çocuklar için geliştirildi, daha küçük çocuklar ve ergenliğe yaklaşan yaşlar için de uyarlandı.

Modelin dayandığı fikir basit: Çocuklar kendilerini en kolay sözle değil oyunla ifade eder. Landreth'in deyişiyle oyuncaklar çocuğun kelimeleri, oyun da dilidir. Ebeveyn çocuk merkezli oyunun ilkelerini öğrendiğinde, çocuğun iç dünyasını daha iyi anlayabilir ve ona daha isabetli karşılık verebilir. Yaklaşımın genel çerçevesini filial terapi ve çocuk merkezli oyun terapisi sayfalarında bulabilirsiniz.

Özel oyun saati sıradan çocukla oyun oynamadan nasıl ayrılır?

Gündelik çocukla oyun oynama çoğu zaman karşılıklıdır: Ebeveyn kural koyar, öneride bulunur, doğru yapmayı öğretir. Bunların hepsi değerlidir. Özel oyun saatinde ise roller bilerek değişir. CPRT el kitabı bu yarım saati, çocuğun ebeveynin dünyasının merkezinde olduğu bir zaman olarak tarif eder. Bu sürede azar, küçümseme, değerlendirme, "şöyle çizmelisin" gibi istekler ve iyi ya da kötü diye yargılama yoktur.

Kitaptaki ifadeyle ebeveyn bu 30 dakika boyunca "cevapları bilmeyen" kişidir; kararları çocuk verir, çözümleri o bulur. Ebeveynin tutumu ise şu cümleyle özetlenir: "Buradayım, seni duyuyorum, anlıyorum, önemsiyorum, seninle olmaktan keyif alıyorum."

Evde özel oyun saati nasıl kurulur?

Zaman ve yer

Haftada bir gün ve sabit bir saat seçin. Yönergeler, ebeveynin sakin ve çocuğa duygusal olarak açık olabileceği, çocuğun da yorgun ya da aç olmadığı bir zamanı öneriyor. Süre el kitabında 30 dakikadır; ebeveynler için hazırlanan kısa kılavuzda 20 ile 30 dakika aralığı da geçer.

Yer, evin diğer üyelerinden uzak, dikkat dağıtan şeylerin olmadığı ve dağınıklıktan ya da değerli eşyalardan endişe etmeyeceğiniz bir köşe olmalı. Önceden yapılacaklar arasında şunlar sayılıyor: Diğer aile üyeleriyle bölünmemek için anlaşmak, evcil hayvanı başka odaya almak, çocuğun tuvalete gitmesini sağlamak, görünür bir saat bulundurmak ve oyun bitince yapılacak keyifli bir şeyi (örneğin bir ara öğün) hazırlamak. Kapıya birlikte "Rahatsız etmeyin" yazısı asmak da öneriler arasında.

Oyuncaklar

Pahalı ya da yeni oyuncak gerekmiyor. Kılavuz, ifadeyi kolaylaştıran basit, mekanik olmayan oyuncaklar öneriyor: boya ve resim malzemeleri, oyun hamuru, bebek, hayvan figürleri, arabalar, bloklar, oyuncak telefon ve yara bandı da olan bir doktor seti. Yere serilen eski bir örtü oyun alanının sınırını belirler; oyun hamuru ve boyalar için altına bir tepsi koymak temizliği kolaylaştırır. Oyuncakları her hafta aynı düzende yerleştirmek, çocuğa öngörülebilir bir ortam sunar.

Başlarken

Çocuğa sesinizle bu zamanı beklediğinizi hissettirerek şöyle bir cümleyle başlayabilirsiniz: "30 dakikalık özel oyun saatimiz başladı. Oyuncaklarla istediğin pek çok şekilde oynayabilirsin." Bu noktadan sonra liderlik çocuktadır.

Özel oyun saatinde ebeveynin rolü: ne söylenir, ne söylenmez?

Yapılacaklar

  • Çocuğun seviyesinde oturun ve tüm dikkatinizi verin. Yüzünüzü ve bedeninizi çocuğa dönün. Telefon uzakta olsun.
  • Oyunu sözle izleyin. Gördüğünüzü anlatın: "Hepsini yan yana dizdin", "Şimdi boyamaya karar verdin." Sessiz kalan bir ebeveynin yanında çocuk kendini izleniyor hissedebilir.
  • Duyguları yansıtın. "Bu seni şaşırttı", "Çıkan şekilden hoşlanmadın", "Daha uzun oynamak istiyorsun." Emin değilseniz de söyleyin; yanılırsanız çocuk sizi düzeltir.
  • Kararı çocuğa bırakın. "Bu senin kararın", "Ne olmasını istersen o olabilir", "Bana ne yapmamı istediğini göster."
  • Davet edilirseniz oyuna katılın, ama takipçi olarak. Çocuk yönetmen, siz oyuncusunuz. Bir rol verildiğinde fısıldayarak "Ne söyleyeyim?" diye sorabilirsiniz.
  • Sonucu değil çabayı fark edin. "Çok uğraştın", "Nasıl yapacağını buldun."

Yapılmayacaklar

El kitabı, Guerney'lerin listesine dayanarak şunları sıralıyor: Davranışı eleştirmeyin, övmeyin, yönlendirici sorular sormayın, oturumun dışarıdan bölünmesine izin vermeyin, bilgi vermeyin ya da öğretmeyin, nasihat etmeyin, yeni etkinlik başlatmayın, pasif ve sessiz kalmayın.

"Övmeyin" maddesi ilk bakışta şaşırtıcı gelebilir. Buradaki ayrım şudur: "Ne güzel resim" demek ebeveynin değerlendirmesidir; "Resmine çok emek verdin, gurur duyuyorsun" demek ise çocuğun çabasını ve duygusunu fark etmektir. Model ikincisini önerir.

Kitabın vurguladığı bir nokta daha var: Bu cümleler mekanik biçimde kullanıldığında anlamını yitirir. Önemli olan, çocuğu gerçekten anlamaya çalışan bir niyet ve tutumdur.

Sınır koymak ve oyunu bitirmek

Özel oyun saati her şeyin serbest olduğu bir zaman değildir. Sınırlar az ama nettir: süre, oyuncakları kırmamak ya da eşyalara zarar vermemek, kendine veya ebeveyne fiziksel olarak zarar vermemek. Sınır yalnızca gerektiğinde söylenir, ama her hafta tutarlı biçimde uygulanır.

Modelde sınır koymak için üç adımlı A-C-T yöntemi öğretilir: Önce çocuğun isteğini kabul edin (Acknowledge), sonra sınırı söyleyin (Communicate), ardından kabul edilebilir bir seçenek gösterin (Target). Örneğin: "Hamuru halının üstünde oynamak istiyorsun, ama hamur tepside kalır. Tepsinin üstünde oynayabilirsin." Ya da: "Oyuncak tabancayla bana ateş etmek istiyorsun, ama ben ateş edilecek bir şey değilim. Şu kutuya ateş edebilirsin."

Bitişten 5 dakika ve 1 dakika önce haber verin. Süre dolunca ayağa kalkıp "Bugünkü oyun saatimiz bitti" deyin; süreyi iki üç dakikadan fazla uzatmayın. Toplamayı ebeveyn yapar, çocuk isterse yardım eder. Çocuk ayrılmakta zorlanırsa duygusunu yansıtıp sınırı sakin bir sesle gerektiği kadar tekrarlayın ve ona sonra yapacağı keyifli bir şey sunun: "Daha oynamak istiyorsun, ama bugünkü saatimiz bitti. Şimdi mutfağa gidip ara öğün seçebiliriz."

Son olarak el kitabının altını çizdiği bir kural: Özel oyun saati, o gün çocuk nasıl davranmış olursa olsun, asla ödül ya da ceza olarak kullanılmaz.

Sık yaşanan zorluklar

Soru sorma ve öğretme alışkanlığı. Çoğu ebeveyn için en zor kısım budur. "Bu ne renk?" ya da "Kuleyi böyle yaparsan yıkılmaz" demek doğal bir refleks. Soruyu bir tespite çevirmek ("Bu rengi seçtin") işe yarayan bir alıştırmadır.

Kendini yapay hissetmek. Yansıtma cümleleri başta tuhaf gelebilir. Model zaten mükemmel cümleyi değil, niyeti önemsiyor; bir "Hmm..." bile ilgiyi gösterir.

Sınırların sınanması. Çocuk yeni durumu test edebilir. Sakin, tutarlı ve aynı cümlelerle tekrarlanan sınırlar bu sürecin parçasıdır.

Saldırgan ya da tekrarlayan oyunlar. Çocuklar korkularını ve kaygılarını oyunda canlandırabilir. Kılavuzdaki örnekte ilaç içmekten korkan bir çocuk, oyunda bebeğine ilaç verir. Böyle durumlarda neyin anlamlı olduğunu yorumlamak zordur; bir uzmanla konuşmak yardımcı olur.

Kardeşler. Model, her çocukla ayrı bir oyun saati yapılmasını öngörür. Birden fazla çocuk için zaman ve düzen kurmayı kılavuz, sürece eşlik eden profesyonelle birlikte planlamayı öneriyor.

Rehberli filial terapi programında farkı ne?

Bu yazıdaki ilkeleri okuyup evde denemek mümkün. Ancak CPRT'nin araştırılan biçimi bir yazıdan öğrenilen oyun saati değil, bir eğitim sürecidir. UNT Oyun Terapisi Merkezi'ne göre program genellikle 5 ile 8 ebeveynden oluşan bir grupla haftalık 10 oturum olarak yürütülür. İlk üç oturumda ebeveynler becerileri öğrenir ve hazırlanır; dördüncü haftadan itibaren evde haftalık oyun saatleri yapar ve grupta geri bildirim alır.

Bu yapının üç parçası vardır: beceri öğrenmek, uygulama üzerine geri bildirim almak ve diğer ebeveynlerden destek görmek. Ebeveynler yeni becerileri yalnızca haftalık oyun saatinde uygular; oyun saatlerinin kaydı ya da canlı izlenmesi üzerinden somut geri bildirim alır. Programın ilerleyen haftalarında seçenek sunarak sınır koyma gibi beceriler gündelik hayata da taşınır. Tek başına denerken "Bu tepkim doğru muydu?" sorusu cevapsız kalabilir; rehberli programda bu soru konuşulur.

İDA Psikoloji'deki filial terapi hizmeti, ebeveynlerin çocuklarıyla özel oyun saatleri yapmayı öğrendiği online bir grup programıdır.

Araştırmalar ne söylüyor, gerçekten neler değişir?

Modelin yazarlarına göre özel oyun saatinin hedefleri şunlardır: çocuğun düşüncelerini, ihtiyaçlarını ve duygularını oyunla ebeveynine iletebilmesi; kabul edildiğini ve anlaşıldığını hissederek öz değer ve yeterlik duygusunun gelişmesi; zamanla öz denetim ve sorumluluk kazanması; ebeveyn ile çocuk arasında güven ve yakınlığın artması; birlikte geçirilen zamanın daha keyifli hale gelmesi.

Araştırma tarafında UNT Oyun Terapisi Merkezi, Bratton ve arkadaşlarının (2010) çalışmasına dayanarak CPRT'nin çocukların davranış sorunlarını ve ebeveyn stresini azalttığını bildiriyor. Modelin geliştiricisi Sue Bratton'ın özetine göre, uygulamaya sadakat göstergeleri yüksek 24 hakemli yayın bulunuyor ve bunların çoğu çocuk davranışı, ebeveyn stresi ve ebeveyn empatisinde anlamlı iyileşme gösteriyor. 93 kontrollü çalışmayı inceleyen bir meta-analizde (Bratton ve ark., 2005) ebeveynlerin sürece dahil edildiği oyun terapisi uygulamalarının en büyük etkileri gösterdiği belirtiliyor. 2015 tarihli başka bir meta-analiz de bakım verenin sürece katılımını sonuçlarla ilişkili etkenler arasında sayıyor.

Bu bulguları okurken iki şeyi akılda tutmak gerekir. Birincisi, çalışmalar eğitimli bir profesyonelin yürüttüğü yapılandırılmış programları inceliyor. İkincisi, her çocuk ve aile farklıdır; hiçbir yöntem belirli bir sonucu garanti etmez. Model de kendini hızlı bir çözüm olarak değil, ilişkiyi güçlendirmeye dayanan bir süreç olarak tanımlıyor.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Çocuğunuzun gelişimi, davranışı ya da duygusal durumu hakkında endişeleriniz varsa bir uzmanla görüşmeniz yerinde olur. Psikiyatrik tanı ve ilaç tedavisi hekimlerin alanındadır.

Sık sorulan sorular

Özel oyun saati her gün yapılabilir mi?

CPRT modelinde özel oyun saati haftada bir kez yapılır. Sabit gün ve saat, çocuğa bu zamanın güvenilir ve öngörülebilir olduğunu gösterir. Bu, diğer günlerde çocukla oyun oynamamak anlamına gelmez; yalnızca bu yapılandırılmış yarım saat haftalıktır.

Hangi yaştaki çocuklar için uygundur?

CPRT 3 ile 8 yaş arası çocuklar için geliştirildi; daha küçük çocuklar ve ergenliğe yaklaşan yaşlar için uyarlanmış biçimleri de var. Çocuğunuzun yaşına uygun düzenlemeyi bir uzmanla konuşmak faydalı olur.

Çocuk oynamak istemezse ne yapmalıyım?

Bu da çocuğun bir tercihidir. Özel oyun saatinde çocuk zamanı nasıl kullanacağına kendisi karar verir. Zorlamadan, onun ne yaptığını sözle yansıtarak yanında kalmak modelin ruhuna uygundur. Bu durum sürüyorsa bir uzmanla değerlendirmek iyi olur.

Filial terapi ile oyun terapisi arasındaki fark nedir?

Oyun terapisinde çocukla oturumları eğitimli bir profesyonel yürütür. Filial terapide ise profesyonel ebeveyni eğitir ve ona eşlik eder; oyun saatlerini evde ebeveyn yapar.

Filial terapiye sadece sorun yaşayan aileler mi katılır?

Hayır. Modelin yazarları onu hem bir müdahale hem de önleyici bir yaklaşım olarak tanımlıyor. Amaç, ebeveyn ile çocuk arasındaki ilişkiyi güçlendirmektir. Ebeveynlikle ilgili daha geniş sorular için aile ve ebeveyn danışmanlığı da bir seçenek olabilir.

Özel oyun saatini rehberli bir süreçte öğrenmek isterseniz filial terapi sayfasından program hakkında bilgi alabilir, sorularınız ve randevu talebiniz için iletişim sayfasından psikolojik danışman İlknur Demirci'ye ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

  1. UNT Center for Play Therapy: What is Child-Parent Relationship Therapy?
  2. Sue Bratton, UNT Center for Play Therapy: CPRT, An Evidence-Based 10-Session Filial Therapy Model (overview, updated 10-2021)
  3. Bratton, Landreth & Bennett: Special Parent-Child Play Times (UNT Center for Play Therapy parent resource)
  4. Bratton & Landreth (2020), CPRT Treatment Manual, 2nd ed., p. 10: C-P-R Training, What Is It and How Can It Help?
  5. Bratton & Landreth (2020), CPRT Treatment Manual, 2nd ed., p. 17: Basic Principles of Play Sessions
  6. Bratton & Landreth (2020), CPRT Treatment Manual, 2nd ed., p. 24: Play Session Procedures Checklist
  7. Bratton & Landreth (2020), CPRT Treatment Manual, 2nd ed., p. 25: Play Session Dos & Don'ts
  8. Bratton & Landreth (2020), CPRT Treatment Manual, 2nd ed., p. 35: Cliff Notes for Parents (A-C-T limit setting)
  9. Bratton & Landreth (2020), CPRT Treatment Manual, 2nd ed., pp. 51-52: Advanced Choice Giving, Sessions 6-7
  10. Bratton, Ray, Rhine & Jones (2005). The efficacy of play therapy with children: A meta-analytic review of treatment outcomes. Professional Psychology: Research and Practice, 36(4), 376-390 (abstract)
  11. Lin & Bratton (2015). A meta-analytic review of child-centered play therapy approaches. Journal of Counseling & Development, 93(1), 45-58 (abstract)
  12. İDA Psikoloji: Filial Terapi hizmet sayfası
  13. İDA Psikoloji: Filial Terapi yaklaşım sayfası

Bu konuyu bir uzmanla konuşmak ister misiniz?

Randevu al
Randevu Al