Mindfulness bir rahatlama tekniği değil: farkındalığı yanlış bilinenlerle konuşalım
Bilinçli farkındalık çalışmaları düşünceleri susturmayı değil, onlarla farklı bir ilişki kurmayı hedefler. Mindfulness'ın ne olduğunu, ne olmadığını ve sınırlarını konuştuk.
Mindfulness, Türkçede çoğunlukla bilinçli farkındalık diye karşılanan, dikkati bilerek ve yargılamadan şu ana getirme pratiğidir. Bu yaklaşımı Batı'da yaygınlaştıran isimlerden Jon Kabat-Zinn'in sık alıntılanan tanımı şöyledir: mindfulness, dikkati bilerek, şimdiki ana ve yargılamadan yöneltmekle ortaya çıkan farkındalıktır. Kabat-Zinn bunun bir "işlevsel tanım" olduğunu, mindfulness'ın bazı yönlerini dışarıda bıraktığını da ekler.
Kısacası mindfulness nedir sorusunun cevabı "rahatlamak" ya da "zihni boşaltmak" değildir. Amaç düşünceleri ve duyguları susturmak değil, onları fark etmek ve onlarla farklı bir ilişki kurmaktır. Rahatlama bazen bir yan ürün olarak gelebilir, ama çalışmanın hedefi o değildir. Bu yazıda bilinçli farkındalığın ne olduğunu, sık karşılaşılan yanlışları, pratiğin gerçekte nasıl göründüğünü, araştırmaların söylediklerini ve sınırlarını konuşacağız.
Bilinçli farkındalık nedir, nereden gelir?
Farkındalık nedir diye sorduğumuzda aslında gündelik bir deneyimden söz ediyoruz. Çoğumuz günün büyük kısmını "otomatik pilotta" geçiririz: yemeğin tadını fark etmeden yeriz, yolu nasıl yürüdüğümüzü hatırlamayız, zihnimiz dünle yarın arasında gidip gelir. Mindfulness, bu otomatik akışı fark edip dikkati nazikçe şu anki deneyime geri getirme becerisidir.
Bu pratiklerin kökleri, binlerce yıllık Doğu düşünce geleneklerine, özellikle Budist geleneğe dayanır. Ancak Batı'da yaygınlaşırken laik programlara da uyarlanmıştır. Bunların en bilineni, Kabat-Zinn'in 1979'da Massachusetts Üniversitesi Tıp Merkezi'nde başlattığı sekiz haftalık Mindfulness Temelli Stres Azaltma (MBSR) programıdır. Sonraki yıllarda bilişsel davranışçı yaklaşımın öğeleriyle mindfulness pratiklerini birleştiren Mindfulness Temelli Bilişsel Terapi (MBCT) gibi programlar geliştirildi.
Mindfulness hakkında yanlış bilinenler
"Mindfulness bir rahatlama tekniğidir"
Rahatlama teknikleri belirli bir duruma ulaşmayı hedefler: daha sakin, daha gevşek olmak. Mindfulness ise o an ne varsa onu fark etmeye çağırır. Bu bazen huzursuzluk, sıkıntı ya da bedendeki bir gerginlik olabilir. Pratik, bu deneyimi değiştirmeye uğraşmadan, merakla gözlemlemeyi içerir. Bu yüzden bir oturumun sonunda daha rahat hissetmemek "başarısızlık" değildir.
"Mindfulness zihni boşaltmaktır"
Belki de en yaygın yanlış bu. Pratik sırasında düşüncelerin, duyguların ve bedensel rahatsızlıkların ortaya çıkması doğaldır. Yapılan şey onları yok etmek değil, fark edip dikkati seçilen odağa, örneğin nefese, yeniden getirmektir. Zihnin dağılması ve fark edip geri dönmek, çalışmanın tam kendisidir. Yüz kez dağılıp yüz kez geri dönmek, iyi geçmiş bir pratiktir.
"Mindfulness dini bir uygulamadır"
Kökenleri dini ve felsefi geleneklere uzansa da, bugün psikoloji ve sağlık alanında kullanılan programların çoğu laiktir; kültürel ve öğretiye dair öğeler çıkarılarak uyarlanmıştır. Bir inanca sahip olmak ya da bir inancı bırakmak gerekmez. Dikkat, beden ve nefesle çalışan bir beceri pratiği olarak düşünülebilir.
"Mindfulness herkese iyi gelir"
Araştırmalar mindfulness programlarının bazı alanlarda fayda sağlayabildiğini gösteriyor, ancak etkiler sınırsız değil ve herkes için aynı değil. Bunu aşağıda ayrıntılı konuşacağız. Ayrıca az sayıda da olsa bazı kişilerde pratiğin zorlayıcı deneyimlere yol açabildiği biliniyor.
"Ne kadar çok, o kadar iyi"
Mindfulness bir performans alanı değildir. Süreyi zorla uzatmak ya da zorlayıcı hisler ortaya çıktığında "dayanmak" gerekmez. İyi bir pratik, kişinin o dönemki durumuna göre ayarlanan, gerektiğinde kısaltılan ya da biçimi değiştirilen bir pratiktir. Gözler açıkken yapmak, oturmak yerine yürümek ya da dikkati nefes yerine dışarıdaki seslere vermek bu ayarlamalara örnektir.
Mindfulness nasıl yapılır?
Pratik genellikle iki biçimde yapılır. Birincisi, belirli bir süre ayırılan resmi pratiklerdir: nefese odaklanma, bedeni baştan ayağa dikkatle tarama (beden taraması), yavaş ve dikkatli yürüme gibi. İkincisi gündelik hayata yayılan pratiklerdir: diş fırçalarken, bulaşık yıkarken ya da çay içerken dikkati o anki duyulara vermek.
Başlamak için kısa bir nefes pratiği şöyle olabilir:
- Rahat bir şekilde oturun. Gözlerinizi kapatabilir ya da bakışınızı önünüzde bir noktaya bırakabilirsiniz.
- Dikkatinizi nefesin bedende en belirgin hissedildiği yere getirin: burun, göğüs ya da karın.
- Nefesi değiştirmeye çalışmadan, olduğu gibi izleyin.
- Zihniniz bir düşünceye kaydığında bunu fark edin, kendinizi eleştirmeden dikkatinizi nefese geri getirin.
- Birkaç dakika sonra dikkatinizi odadaki seslere, sonra çevreye açarak bitirin.
Birkaç dakikayla başlamak yeterlidir. Pratik sırasında yoğun bir sıkıntı ya da huzursuzluk ortaya çıkarsa durmak, gözleri açmak ve dikkati çevreye vermek her zaman mümkündür.
Araştırmalar ne söylüyor?
Mindfulness üzerine çok sayıda araştırma var, ancak sonuçları dikkatle okumak gerekiyor.
- JAMA Internal Medicine'de 2014'te yayımlanan ve 47 randomize kontrollü çalışmayı inceleyen bir meta-analiz, mindfulness meditasyon programlarının kaygı, depresyon ve ağrıda iyileşmeyle ilişkili olduğuna dair orta düzeyde kanıt buldu. Stres ve yaşam kalitesi için kanıt düzeyi düşüktü. Aynı çalışma, meditasyonun ilaç, egzersiz ya da diğer davranışsal terapiler gibi etkin yöntemlerden üstün olduğuna dair kanıt bulmadı.
- ABD Ulusal Tamamlayıcı ve Bütünleştirici Sağlık Merkezi (NCCIH), kaygı ve depresyon üzerine 2021 tarihli bir analizde kısa vadeli sonuçların karışık olduğunu, iki aydan uzun izlem yapan az sayıdaki çalışmada kalıcı etki görülmediğini aktarıyor. NCCIH, bu alandaki araştırmaların önemli bir kısmının ön çalışma niteliğinde ya da bilimsel olarak yeterince sağlam olmadığını da belirtiyor.
- Tekrarlayan depresyon öyküsü olan 1.258 kişiyi kapsayan dokuz randomize çalışmanın bireysel veri meta-analizinde (JAMA Psychiatry, 2016), MBCT'nin 60 haftalık sürede depresif bir dönemin yeniden başlama riskini azalttığı bulundu.
Özetle mindfulness bazı alanlarda destekleyici olabilir, ama mucize bir yöntem değildir ve diğer etkin yaklaşımların yerine geçmez. NCCIH da mindfulness'ın geleneksel tıbbi bakımın yerine kullanılmamasını ve bir sağlık sorununu bir uzmana danışmayı ertelemek için gerekçe yapılmamasını öneriyor.
Sınırları: Mindfulness her dönem herkese uygun mu?
Meditasyon ve mindfulness genellikle düşük riskli kabul edilir, ama bu konuyu inceleyen çalışma sayısı azdır. 83 çalışmayı ve 6.703 katılımcıyı kapsayan 2020 tarihli bir sistematik derlemede, katılımcıların yaklaşık yüzde 8'inde istenmeyen bir etki bildirildi. En sık görülenler kaygı ve depresif belirtilerdi. Yazarlar, bu etkilerin daha önce ruh sağlığı sorunu yaşamamış kişilerde de görülebildiğini vurguluyor.
Sekiz haftalık mindfulness programlarına katılan 96 kişiyle yapılan bir başka çalışmada, zorlayıcı deneyimlerin çoğunun geçici olduğu, ancak katılımcıların yüzde 6 ila 14'ünde daha kalıcı olumsuz etkiler görüldüğü bildirildi. Bu etkiler aşırı uyarılmışlık ve kopukluk (dissosiyasyon) hissi gibi deneyimlerle ilişkiliydi. Araştırmacılar bu oranların diğer psikolojik yöntemlerle benzer düzeyde olduğunu da belirtiyor.
Bu bulgular mindfulness'tan uzak durmak gerektiği anlamına gelmiyor. Ama şunu gösteriyor: pratik, kişinin o dönemki durumuna uygun olmalı. Yoğun bir kriz döneminde, travmatik anıların sık canlandığı dönemlerde ya da psikiyatrik takip sürerken farkındalık çalışmalarına başlamadan önce bunu bir ruh sağlığı profesyoneliyle ya da hekimle konuşmak iyi olur. Pratik sırasında ortaya çıkan zorlayıcı deneyimleri yalnız taşımaya çalışmak yerine bir uzmanla paylaşmak da önemlidir.
Danışmanlık sürecinde mindfulness
Psikolojik danışmanlıkta mindfulness tek başına bir "teknik" olarak değil, daha geniş bir çalışmanın parçası olarak yer alabilir. Örneğin Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), zor düşünce ve duygularla savaşmak yerine onlara yer açarak değerlere uygun bir yaşama yönelmeyi hedefler. Farkındalık, bu yaklaşımın önemli yapı taşlarından biridir.
Danışmanlıkta amaç kişiye uzun meditasyonlar yaptırmak değil, kişinin kendi deneyimini fark etmesine ve ona uygun bir hızda yaklaşmasına yardım etmektir. Hangi pratiğin, ne kadar süreyle ve hangi biçimde uygun olduğuna kişiyle birlikte karar verilir.
İDA Psikoloji'de mindfulness yaklaşımı, dikkati yargılamadan şimdiki ana getirme pratiği olarak ele alınır ve nefes, beden ve doğa çalışmalarıyla desteklenir. Mindfulness temelli çalışmalar yetişkinler için açık havada, yüz yüze yapılan grup çalışmalarıdır; yürüyüş, nefes ve paylaşımdan oluşur. Doğada farkındalık yürüyüşleri gibi etkinlikler atölyeler sayfasında duyurulur.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel bir değerlendirmenin yerini tutmaz. Psikiyatrik tanı ve ilaç tedavisi hekimlerin alanındadır.
Sık sorulan sorular
Mindfulness ile meditasyon aynı şey mi?
Tam olarak değil. Meditasyon, dikkat ve farkındalıkla çalışan pek çok farklı pratiğin genel adıdır. Mindfulness ise şu ana yargılamadan dikkat vermeye odaklanır; meditasyonla da, gündelik etkinliklerle de çalışılabilir.
Mindfulness yaparken düşüncelerim durmuyor, yanlış mı yapıyorum?
Hayır. Düşüncelerin gelmesi doğaldır. Pratik, düşüncelerin durması değil, zihnin dağıldığını fark edip dikkati nazikçe geri getirmektir.
Mindfulness'a başlamak için ne kadar süre ayırmak gerekir?
Birkaç dakikalık kısa pratiklerle başlamak mümkündür. Süreyi zorlamaktan çok, düzenli ve kendinize uygun bir biçimde çalışmak önemlidir.
Mindfulness terapinin ya da ilacın yerine geçer mi?
Hayır. Araştırmalar mindfulness'ın bazı alanlarda destekleyici olabildiğini gösteriyor, ancak diğer etkin yöntemlerden üstün olduğuna dair kanıt yok. Sürmekte olan bir tedaviyi değiştirmeden önce mutlaka hekiminizle konuşun.
Mindfulness çalışmaları online yapılabilir mi?
Farkındalık pratikleri online da öğretilebilir. İDA Psikoloji'deki mindfulness temelli grup çalışmaları ise açık havada ve yüz yüze yapılır. Bireysel danışmanlık hem yüz yüze hem de online olarak sürdürülebilir.
Mindfulness temelli çalışmalar hakkında bilgi almak için Mindfulness Temelli Çalışmalar sayfasına göz atabilir, sorularınız ya da randevu talebiniz için iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz. Ücret bilgisi talep üzerine paylaşılır.
Kaynaklar
- Jon Kabat-Zinn: Defining Mindfulness (Mindful, 2017)
- What Is Mindfulness? (University of Minnesota, Taking Charge of Your Health & Wellbeing)
- Meditation and Mindfulness: What You Need To Know (NCCIH)
- Meditation and Mindfulness: Effectiveness and Safety (NCCIH)
- Goyal M. et al. (2014). Meditation programs for psychological stress and well-being: a systematic review and meta-analysis. JAMA Internal Medicine (PMID 24395196, abstract read via Europe PMC)
- Kuyken W. et al. (2016). Efficacy of Mindfulness-Based Cognitive Therapy in Prevention of Depressive Relapse: individual patient data meta-analysis. JAMA Psychiatry (PMID 27119968, abstract read via Europe PMC)
- Farias M. et al. (2020). Adverse events in meditation practices and meditation-based therapies: a systematic review. Acta Psychiatrica Scandinavica (PMID 32820538, abstract read via Europe PMC)
- Britton W.B. et al. (2021). Defining and measuring meditation-related adverse effects in mindfulness-based programs. Clinical Psychological Science (PMID 35174010, abstract read via Europe PMC)
- İDA Psikoloji: Mindfulness Temelli Çalışmalar
- İDA Psikoloji: Mindfulness yaklaşımı