İçeriğe geç
İDA Psikoloji · Eğitim

Sınav kaygısı nedir, ne zaman destek almak gerekir?

Sınav öncesi biraz gerginlik doğaldır ve çoğu zaman işe de yarar. Ama uyku, iştah ve odak bozuluyorsa kaygı işlevini kaybetmiş olabilir.

Sınav kaygısı nedir, ne zaman destek almak gerekir?

Sınav kaygısı, bir sınavdan önce ya da sınav sırasında yaşanan gerginlik ve endişenin, kişinin bildiğini göstermesini zorlaştıracak kadar yoğunlaşmasıdır. Amerikan Psikoloji Derneği'nin (APA) psikoloji sözlüğü de sınav kaygısını, sınava girmekle ilişkili gerginlik ve endişe olarak tanımlar ve bunun sıklıkla sınav performansında düşüşle sonuçlandığını belirtir.

Sınav öncesi biraz heyecan doğaldır ve çoğu zaman işe yarar. Destek almayı düşünmek için iyi bir ölçü şudur: kaygı sınav dönemine sınırlı kalmayıp uykuyu, iştahı, odaklanmayı ve günlük hayatı belirgin biçimde etkilemeye başladıysa, okulun rehberlik servisiyle ya da bir psikolojik danışmanla konuşmak yerinde olur. Aşağıda sınav kaygısının nasıl göründüğünü, öğrencilerin ve velilerin günlük olarak neler yapabileceğini ve kime başvurulabileceğini anlatıyoruz.

Sınav kaygısı nedir?

Sınavlar sonucu önemsenen, değerlendirilme hissi veren durumlardır. Bu yüzden bir miktar gerginlik beklenen bir tepkidir. Sınav kaygısından söz ettiğimizde ise bu gerginliğin kişiyi hazırlanmaktan, sınav anında düşünmekten ya da sınavdan sonra toparlanmaktan alıkoyduğu bir durumu kastediyoruz.

Sınav kaygısı üzerine 1988'den bu yana yapılmış 238 çalışmayı bir araya getiren bir meta-analiz, sınav kaygısının standart testler, üniversiteye giriş sınavları ve not ortalaması gibi pek çok başarı ölçüsüyle olumsuz yönde ilişkili olduğunu bulmuştur. Aynı çalışmada bu ilişki en çok ortaokul düzeyinde belirgindir. Sınavın zor algılanması ve sonucunun önemli olması daha yüksek kaygıyla, benlik saygısı da sınav kaygısıyla güçlü biçimde ilişkili bulunmuştur. Araştırmacılar ilişkilerin büyüklüğünü küçük ile orta arasında değerlendirir. Yani sınav kaygısı başarıyı tek başına belirleyen bir şey değildir, ama göz ardı edilecek bir etken de değildir.

Yararlı heyecan ile zorlayan kaygı arasındaki fark

Heyecanın bir işlevi vardır: dikkati toplar, harekete geçirir, çalışmaya başlamayı kolaylaştırır. Üniversite psikolojik danışma merkezlerinin öğrencilere yönelik kaynaklarında da hafif ya da orta düzeydeki kaygının performansa yardımcı olabildiği belirtilir.

Fark çoğu zaman şu sorularda ortaya çıkar:

  • Gerginlik sınav yaklaşınca artıp sınav başladıktan sonra azalıyor mu, yoksa haftalarca sürüyor mu?
  • Kişi çalışmaya oturabiliyor mu, yoksa ders kitabını açmak bile zorlaşıyor mu?
  • Sınavda bildiklerini hatırlayabiliyor mu, yoksa zihni sık sık "boşalıyor" mu?
  • Uyku, yemek, arkadaşlık ve hobiler gibi günlük düzen sürüyor mu?

Heyecan genellikle sınavla birlikte gelir ve geçer. Zorlayan kaygı ise sınavın çok öncesine yayılır ve günlük hayata taşar.

Sınav kaygısı belirtileri: beden, düşünce ve davranış

Sınav kaygısı herkeste aynı görünmez. Aşağıdakiler bir tanı listesi değildir; sınav döneminde sık karşılaşılan tepkileri anlamayı kolaylaştırmak için verilmiştir. Bunlardan birkaçının ara sıra görülmesi tek başına bir anlam taşımaz.

Bedende

Kalp çarpıntısı, hızlı ve sığ nefes, titreme, mide bulantısı ya da mide ağrısı ve sınavdan önceki gece uykuya dalmakta zorlanma sık anlatılan tepkilerdir. UCLA Health'in yazısında, daha küçük çocukların tekrarlayan mide şikâyetleriyle sık sık çocuk doktoruna götürülebildiği de belirtilir. Bedensel şikâyetler sık tekrarlıyorsa önce bir hekime danışmak, başka nedenleri gözden kaçırmamak için önemlidir.

Düşüncelerde

"Kesin yapamayacağım", "Her şeyi unutacağım" gibi kendini küçümseyen ya da felaket senaryosu kuran iç konuşmalar öne çıkabilir. Sınav sırasında zihnin boşalması, bilinen bir şeyi hatırlayamama ve aynı endişeli düşüncenin dönüp durması da sık anlatılır.

Davranışta

Çalışmayı erteleme, sınavla ilgili konulardan kaçınma, soruları gereğinden fazla düşünme ve cevapları defalarca değiştirme görülebilir. UCLA Health'in yazısı önemli bir noktaya dikkat çeker: ödevine başlamayan bir çocuk umursamıyor gibi görünebilir, ama çoğu zaman aslında çok önemsiyor ve bunalmış durumdadır. Huzursuzluk ve çabuk sinirlenme de bu dönemde artabilir.

Sınav kaygısı nasıl geçer? Günlük hayatta işe yarayanlar

Sınav kaygısı genellikle bir anda yok olmaz. Amaç kaygıyı tamamen silmek değil, onu işe yarar bir düzeye çekmektir. Araştırmalar bu konuda umut verici: üniversite öğrencileriyle yapılmış 44 randomize kontrollü çalışmayı inceleyen bir meta-analizde, sınav kaygısına yönelik müdahaleler kontrol gruplarına göre hem kaygıyı azaltmış hem de akademik performansı iyileştirmiştir. En çok destek davranışçı yöntemler için bulunmuş, bilişsel davranışçı çalışmalar ve ders çalışma becerisi eğitimleri ise umut verici ama uzun vadeli etkileri henüz yeterince araştırılmamış olarak değerlendirilmiştir. Yazarlar, çalışmaların raporlanma kalitesi nedeniyle sonuçlara temkinle bakılması gerektiğini de not eder.

Öğrenciler için

  • Hazırlığı yaymak: Son geceye yığılan çalışma kaygıyı artırır. Çalışmayı erkenden, küçük ve düzenli parçalara bölmek daha kolay sürdürülür.
  • Çalışma düzeni kurmak: Millî Eğitim Bakanlığı'nın öğrencilere yönelik önerileri arasında telefon ve ekrandan uzak, belli bir zaman dilimi ayırmak, masada yalnızca çalışılan derse ait malzemeyi bulundurmak ve ertesi günün işlerini yatmadan önce planlamak yer alır.
  • Sınav koşullarını prova etmek: Deneme sınavları, sınav anının yabancı gelmesini azaltır.
  • Bedeni ihmal etmemek: Düzenli uyku, sınavdan önce bir şeyler yemek, kafeini sınırlamak, hareket etmek ve ara vermek temel ama etkili adımlardır.
  • Nefesle yavaşlamak: Nefesi yavaşça ve uzun uzun vermek, gerginliği fark edince omuzları gevşetmek sınav sırasında da yapılabilecek basit yollardır.
  • Sınav anı için küçük bir plan: Önce adını yazmak, yönergeyi dikkatle okumak, zor soruyu atlayıp sonra dönmek ve sınavı küçük bölümlere ayırmak başlamayı kolaylaştırır.
  • İç konuşmayı fark etmek: "Kesin batıracağım" düşüncesi geldiğinde onu daha gerçekçi bir cümleyle karşılamak, örneğin "Zorlanabilirim ama çalıştığım konular var" demek, kaygının sesini biraz kısabilir.

Farkındalık (mindfulness) temelli çalışmalar da araştırılan yollardan biridir. 18 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde bu çalışmaların sınav kaygısını azalttığı bulunmuş, ancak çalışmaların az sayıda ve birbirinden oldukça farklı olması nedeniyle sonuçların temkinle yorumlanması önerilmiştir. Bu yaklaşımın genel çerçevesini mindfulness sayfamızda bulabilirsiniz.

Veliler için

  • Beklentiyi gerçekçi tutmak: Sınavın zor algılanması ve sonucunun "her şey" gibi görülmesi kaygıyla ilişkilidir. Sınavı hayatın tek belirleyicisi gibi konuşmamak, baskıyı azaltmanın en doğrudan yoludur.
  • Dinlemek: Çocuğun endişesini sesli söylemesine alan açmak, kafasında kurduğu hikâyeyi duymanın tek yoludur. UCLA Health'in yazısı, en kötü senaryoyu birlikte konuşmanın, onun çoğu zaman sanıldığı kadar felaket olmadığını görmeye yardım ettiğini belirtir.
  • Sınavdan sonra konuşmak: Neyin iyi gittiğini, neyin zorladığını ve bir dahaki sefere neyin değişebileceğini suçlamadan konuşmak.
  • Hayatın geri kalanını korumak: MEB'in velilere yönelik önerilerinde satranç, spor, sinema, resim, tiyatro ve müzik gibi çocuğun ilgisine uygun etkinlikler kaygıyı hafifletmenin yolları arasında sayılır.
  • Kendi kaygısını fark etmek: Çocuklar ebeveynlerinin gerginliğini çabuk sezer. Velinin sakin kalabilmesi, çocuğa en çok ihtiyaç duyduğu güven duygusunu verir.

Sınav kaygısı için kime gidilir, ne zaman destek almak gerekir?

Millî Eğitim Bakanlığı, sınav kaygısı çocuğun günlük yaşantısını olumsuz etkiliyorsa okulun rehberlik öğretmeninden destek alınmasını önerir. Bu iyi bir ilk adımdır. Destek almayı düşündüren durumlar şöyle özetlenebilir:

  • Kaygı yalnızca sınav günlerinde değil, haftalardır sürüyor.
  • Uyku, iştah ya da odaklanma belirgin biçimde bozuldu.
  • Öğrenci okula gitmekten, derslerden ya da sınavlardan kaçınmaya başladı.
  • Bedensel şikâyetler sınavlar sırasında ve sonrasında sık ve yoğun yaşanıyor.
  • Yukarıdaki günlük öneriler denendi ama yeterli gelmedi.

Kime başvurulabilir?

  • Okul rehberlik servisi: Ortaokul ve lise öğrencileri için okuldaki rehber öğretmen/psikolojik danışman ilk başvuru noktasıdır. Üniversite öğrencileri de kendi üniversitelerinde öğrencilere yönelik bir psikolojik danışma birimi olup olmadığını öğrenebilir.
  • Psikolojik danışman ya da psikolog: Sınav kaygısını, çalışma düzenini ve kaygıyı besleyen düşünce ve davranışları bireysel olarak ele almak için bir psikolojik danışmanla ya da psikologla çalışılabilir. Bu tür çalışmalarda sık kullanılan bilişsel davranışçı yaklaşım, düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağı ele alır ve somut becerilerle çalışır.
  • Hekim: Psikiyatrik tanı koymak ve ilaç tedavisi planlamak hekimlerin işidir. Kaygı çok yoğunsa, sınav dışındaki alanlara da yayılmışsa ya da bedensel şikâyetler ön plandaysa bir hekime, gerektiğinde bir psikiyatriste başvurmak gerekir.

12 ile 18 yaş arasındaki gençlerde sınav kaygısı çoğu zaman ergenliğin diğer duygusal ve sosyal zorluklarıyla iç içe geçer; bu durumda ergen danışmanlığı daha geniş bir çerçeve sunar. Üniversite öğrencileri ve yetişkinler için bireysel danışmanlık da bir seçenektir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişiye özel bir değerlendirmenin yerini tutmaz.

Sık sorulan sorular

Sınav öncesi heyecan normal mi?

Evet. Hafif ya da orta düzeydeki heyecan dikkati toplayabilir ve harekete geçirebilir. Heyecan genellikle sınav başladıktan sonra azalır. Haftalarca süren ve günlük hayatı etkileyen bir gerginlik ise ayrıca ele alınmayı hak eder.

Sınav kaygısı nasıl geçer?

Genellikle tek bir yöntemle bir anda geçmez. Düzenli hazırlık, uyku ve beslenme düzeni, nefes çalışmaları, sınav provaları ve kaygılı düşünceleri fark etmek çoğu öğrenciye yardımcı olur. Bunlar yetmediğinde bir uzmanla çalışmak, araştırmalarda kaygıyı azaltmada etkili bulunan yollardandır.

Sınav kaygısı için kime gidilir?

İlk adım çoğu zaman okulun rehberlik servisidir. Okul dışında bir psikolojik danışman ya da psikologla çalışılabilir. Tanı ve ilaç gerektiren durumlar ise hekimin, yani psikiyatristin alanına girer.

Veliler sınav kaygısında nasıl destek olabilir?

Beklentiyi gerçekçi tutarak, çocuğu dinleyerek, sınavı hayatın tek belirleyicisi gibi konuşmayarak ve sınav dönemi boyunca hobilere, dinlenmeye ve arkadaşlığa da yer bırakarak. Velinin kendi kaygısını fark etmesi de çocuğa iyi gelir.

Görüşmeler online yapılabilir mi?

İDA Psikoloji'de görüşmeler online ya da İzmir'de yüz yüze yapılabilir. Yüz yüze görüşmenin adresi randevu kesinleştiğinde paylaşılır.

Destek almak isterseniz

İDA Psikoloji'de psikolojik danışman İlknur Demirci ile ortaokul, lise ve üniversite öğrencileri için sınav kaygısı, planlama ve verimli çalışma üzerine bireysel görüşmeler yapılabilir. Ayrıntılar için öğrenci koçluğu sayfasına göz atabilir, randevu talebi ve ücret bilgisi için iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

  1. APA Dictionary of Psychology, 'test anxiety' maddesi
  2. von der Embse N, Jester D, Roy D, Post J. Test anxiety effects, predictors, and correlates: A 30-year meta-analytic review. Journal of Affective Disorders, 2018; 227: 483-493 (doi:10.1016/j.jad.2017.11.048), Europe PMC kaydı
  3. Huntley CD ve ark. The efficacy of interventions for test-anxious university students: A meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Anxiety Disorders, 2019; 63: 36-50 (doi:10.1016/j.janxdis.2019.01.007), Europe PMC kaydı
  4. Yılmazer E, Hamamci Z, Türk F. Effects of mindfulness on test anxiety: a meta-analysis. Frontiers in Psychology, 2024; 15:1401467
  5. Utah State University Counseling and Prevention Services, Test Anxiety
  6. UCLA Health, Back-to-school: What are the signs of a child's test anxiety?
  7. Millî Eğitim Bakanlığı, Bilgilendirme kılavuzları millî eğitim müdürlüklerine gönderildi (14 Nisan 2015)

Bu konuyu bir uzmanla konuşmak ister misiniz?

Randevu al
Randevu Al